Sa simbahan ng San Pietro in Vincoli sa Roma, isang nakaupong Moises ang may hawak ng mga Tapyas ng Kautusan nang nakapatong sa tuhod. Mahaba at pulupot ang kanyang balbas. Biglang nakaliko ang kanyang ulo patungong kaliwa, parang may narinig kakaugnay lang. At sa kanyang noo — dalawang maliit na sungay.
Isang pandiwang Hebreo
Ang pandiwa sa Exodo 34:29 ay qāran. Mula sa parehong ugat ang salita para sa "sungay" — qeren. Ngunit kapag ginamit bilang pandiwa, ang qāran ay nangangahulugang "maglabas ng sinag, magliwanag." May ganitong kalambutan ang Hebreo: ang pangngalan ay maaaring maging pandiwa, at dala ng pandiwa ang metapikal na bigat ng imahe.
Noong isinalin ni Jeronimo ang Bibliyang Hebreo sa Latin noong ika-apat na siglo, binasa niya ang qāran at pinili ang kongkretong imahe ng pangngalan. Ang sabi ng kanyang Latin: cornuta esset facies. May sungay ang kanyang mukha. Alam niya ang alternatibo; binasa ng naunang Septuagint na "niluwalhati" (δεδόξασται). Pinili ni Jeronimo ang ibang daan. Tapat na pagpili. At maling pagpili.
Ang sinasabi ng talata
"Nangyari nga, nang bumaba si Moises sa bundok ng Sinai na dala ang dalawang tapyas ng patotoo sa kanyang kamay, nang siya'y bumaba sa bundok, na hindi nalaman ni Moises na ang balat ng kanyang mukha ay nagliliwanag dahilan sa pakikipag-usap niya sa kanya."
Bumaba ang lalaki mula sa bundok matapos na makipag-usap sa isang Diyos na ang kaluwalhatian ay hindi matitingnan nang tuwiran. May nagbabad sa kanyang balat. Hindi niya alam — hindi nalaman. Ang iba ang unang nakakita. Ang detalyeng madaling hindi mapansin: si Moises ang huling nakaalam. Ang liwanag mula sa usapan ay nananatili sa kanya na parang naiwang tagos.
Ang sungay na nanatili sa sining
Naging Bibliyang Latin ng Kanluran ang Vulgata ni Jeronimo. Sa loob ng sanlibong taon, may sungay ang Moises sa Kristiyanong sining. Hindi laging kasing-rahas ng sungay ng kambing — madalas ay mga estilisadong kulot, maliliit na pulupot. Si Michelangelo, na inukit ito noong 1513–1515, ay minana ang kombensyon. Hindi niya inimbento ang mga sungay. Binigyan lamang niya ng lugar ang mga ito — sa isang ulo na, sa lahat ng iba pa, lubos na kataas-taasan.
Tingnan muli ang estatwa. Maliit ang mga sungay, halos mga usbong. Ang humahawak sa iyo ay ang mukha sa ilalim — ang nakalikong mga mata, ang balbas na hinati ng isang kamay na parang kaiilitan lang. Ang terribilità — ang sikat na salita ni Michelangelo para sa nakagigitlang presensiyang kayang dalhin ng isang pigura — ay wala sa sungay. Nasa titig. Ang mali sa noo ay hindi kasinghalaga ng katotohanang nakikinig pa rin si Moises sa isang bagay na hindi maipapakita ng eskultor sa atin.
Ang apatnapung segundo
Isulat ang talata sa kamay — ang huling bahagi lamang: ang balat ng kanyang mukha ay nagliliwanag dahilan sa pakikipag-usap niya sa kanya. Mga apatnapung segundo. Sa panahong iyon ay nararamdaman mo ang hindi nakita ni Jeronimo. Hindi sungay. Hindi tanda. Isang naiwang tagos. Ang natitira, sa isang tao lamang, mula sa isang usapang hindi narinig ng iba.
Mali ang mga sungay. Hindi mali ang liwanag.